Cytyzyna: jak działa lek na rzucanie palenia

W skrócie

• Cytyzyna to alkaloid roślinny z nasion złotokapu, o budowie podobnej do nikotyny. Jako lek wspomagający rzucanie palenia pojawiła się w Bułgarii w 1964 roku, a potem w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, w tym w Polsce. Obecna nazwa międzynarodowa to cytyzyniklina.
• Jest częściowym agonistą receptorów nikotynowych: łagodzi objawy odstawienia nikotyny i sprawia, że papieros daje mniej satysfakcji.
• W warszawskim badaniu z udziałem 740 palaczy rok bez papierosa, potwierdzony pomiarem tlenku węgla w wydychanym powietrzu, wytrwało 8,4% osób przyjmujących cytyzynę i 2,4% osób z grupy placebo. W przeglądzie Cochrane z 2023 roku z cytyzyną rzucało palenie więcej osób niż z placebo (pewność dowodów umiarkowana).
• Najczęstsze działania niepożądane dotyczą żołądka i jelit, snu i nastroju. Leku nie stosuje się m.in. przy niestabilnej dławicy piersiowej, po niedawnym zawale lub udarze, przy istotnych zaburzeniach rytmu serca, w ciąży i podczas karmienia piersią.
• W polskim rejestrze są produkty z cytyzyną wydawane bez recepty i takie, które apteka wyda tylko na receptę. W sprawdzonych charakterystykach ich główne przeciwwskazania były takie same, ale przed użyciem trzeba przeczytać ulotkę konkretnego produktu.

Czym jest cytyzyna?

Cytyzyna to substancja pochodzenia roślinnego, którą stosuje się w lekach wspomagających rzucanie palenia. Budową chemiczną przypomina nikotynę i działa na te same receptory w mózgu, ale słabiej od niej.

Alkaloid z nasion złotokapu

Alkaloidy to związki azotowe wytwarzane przez rośliny. Do tej grupy należy także nikotyna z liści tytoniu. Cytyzynę znaleziono m.in. w nasionach złotokapu (łac. Laburnum), ozdobnego drzewa o zwisających żółtych gronach kwiatów. Tak podaje charakterystyka produktu leczniczego, czyli oficjalny dokument opisujący lek dla lekarzy i farmaceutów.

Roślinny rodowód nie robi z cytyzyny preparatu ziołowego. Lek zawiera samą substancję w ściśle odmierzonej ilości. Według charakterystyki przedawkowanie daje objawy podobne do zatrucia nikotyną: nudności, wymioty, przyspieszone bicie serca, wahania ciśnienia, kłopoty z oddychaniem i widzeniem, a nawet drgawki.

Lek z bloku wschodniego, który długo pomijano

Pierwszy lek z cytyzyną trafił do sprzedaży w Bułgarii w 1964 roku. Później upowszechnił się w krajach dawnego bloku wschodniego, także w Polsce. Gdy część z nich weszła do Unii Europejskiej, w niektórych zniknął z rynku. W Polsce był dostępny dalej.

Poza regionem wiedziano o nim niewiele. Szwajcarski badacz Jean-François Etter zebrał w 2006 roku dziesięć badań opublikowanych w latach 1967-2005 w Bułgarii, Niemczech, Polsce i Rosji. Większość ocenił jako słabej jakości. Zauważył też, że w literaturze anglojezycznej cytyzyna prawie nie istniała. Duże badania z losowym przydziałem uczestników, opisane niżej, ukazały się kilka lat później.

Cytyzyna czy cytyzyniklina?

To ta sama substancja. Aktualne charakterystyki podają, że cytyzyniklina to obecna nazwa wcześniej stosowanej cytyzyny. W Rejestrze Produktów Leczniczych większość produktów figuruje już pod łacińską nazwą Cytisiniclinum, kilka wciąż jako Cytisinum. W tekście używana jest starsza, bardziej znana nazwa.

Jak działa cytyzyna w mózgu palacza?

Cytyzyna przyłącza się do receptorów nikotynowych, tych samych, na które działa nikotyna z dymu, ale pobudza je słabiej. Łagodzi w ten sposób głód i rozdrażnienie po odstawieniu papierosów, a przy okazji zajmuje miejsce, w które nikotyna trafiłaby z pełną siłą.

Częściowy agonista, czyli klucz, który przekręca zamek tylko trochę

Receptory nikotynowe można porównać do zamków, a nikotynę do klucza, który przekręca je do końca. Pobudzony receptor uruchamia w mózgu tzw. układ nagrody, a ten wydziela dopaminę, związek odpowiedzialny za poczucie przyjemności i ulgi. Mózg palacza przyzwyczaja się do tego rytmu. Kiedy nikotyny brakuje, przychodzą głód, rozdrażnienie i niepokój.

Cytyzyna pasuje do tego samego zamka, ale przekręca go tylko częściowo. Farmakolodzy mówią wtedy o częściowym agoniście. Według charakterystyki leku działa głównie na podtyp receptora oznaczany jako α4β2. Wiąże się z nim mocniej niż nikotyna i stopniowo ją z niego wypiera. Umiarkowanie podnosi poziom dopaminy, co łagodzi objawy odstawienia, ale nie dopuszcza do pełnego pobudzenia, jakie daje papieros.

Autorzy przeglądu Cochrane opisują ten mechanizm od dwóch stron. Pobudzając receptor, lek tłumi objawy odstawienia. Zajmując go, sprawia, że papieros zapalony w trakcie kuracji daje mniej satysfakcji.

Cytyzyna szybko znika z organizmu. Jej średni okres półtrwania, czyli czas, po którym we krwi zostaje połowa substancji, wynosi według charakterystyki około 4 godzin. Dlatego kuracja ma gęsto rozpisany schemat przyjmowania, który podaje ulotka.

Dlaczego w trakcie kuracji nie powinno się palić

Lek przeznaczony jest dla osób, które poważnie zamierzają rzucić palenie. Schemat zakłada, że papierosy odstawia się na samym początku kuracji, w wyznaczonym dniu. Charakterystyka ostrzega, że palenie w trakcie leczenia albo sięganie po inne produkty z nikotyną może nasilić działania niepożądane nikotyny. Dotyczy to także e-papierosów z nikotyną, saszetek nikotynowych i plastrów. Celem leczenia, jak zapisano w charakterystyce, jest trwałe odstawienie wszystkich produktów z nikotyną.

Lek to tylko część planu

Cytyzyna łagodzi objawy odstawienia, ale nie zmienia przyzwyczajeń: papierosa do porannej kawy, w przerwie w pracy, po kłótni. Światowa Organizacja Zdrowia w wytycznych z 2024 roku zaleca łączenie leków ze wsparciem, od krótkiej porady lekarza po dłuższe rozmowy indywidualne, grupowe lub telefoniczne. Takie połączenie wyraźnie zwiększa szanse na rzucenie palenia.

Informacje o organizacji konsultacji i wsparcia zawiera strona leczenie uzależnienia od nikotyny Warszawa. Plan zaczyna się od konsultacji lekarskiej online, podczas której lekarz zbiera wywiad i sprawdza przeciwwskazania. E-receptę może wystawić po pozytywnej kwalifikacji. Dobór metody zależy od wieku, stanu zdrowia, przyjmowanych leków i przebiegu wcześniejszych prób rzucenia palenia.

Pytania z takiego wywiadu w dużej mierze odpowiadają liście przeciwwskazań opisanej dalej. W sprawdzonych charakterystykach produktów główne przeciwwskazania były takie same niezależnie od kategorii dostępności. Ulotkę konkretnego produktu trzeba jednak sprawdzić także ze względu na substancje pomocnicze i aktualną treść pozwolenia.

Co pokazały badania nad cytyzyną?

W badaniach z losowym przydziałem więcej osób rzucało palenie z cytyzyną niż z placebo. Porównania z innymi metodami dały różne wyniki, w dużej mierze zależne od tego, jak zaprojektowano badanie.

Warszawa: cytyzyna kontra placebo

Badanie opisane w 2011 roku w New England Journal of Medicine przeprowadzono w poradni pomocy palącym Centrum Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie, dziś Narodowego Instytutu Onkologii. Prowadzili je wspólnie badacze z University College London i warszawskiego Centrum Onkologii. W latach 2007-2010 wzięło w nim udział 740 dorosłych, którzy palili co najmniej 10 papierosów dziennie. Połowa dostała cytyzynę, połowa identycznie wyglądające placebo. Ani uczestnicy, ani prowadzący nie wiedzieli, kto co przyjmuje. Obie grupy dostały tylko krótkie poradnictwo.

Wynik sprawdzano rok po zakończeniu kuracji. Przez cały ten czas, według kryteriów przyjętych w badaniu, nie paliło 8,4% osób przyjmujących cytyzynę i 2,4% osób z grupy placebo. Deklaracje uczestników potwierdzano pomiarem tlenku węgla w wydychanym powietrzu. Osoby przyjmujące cytyzynę częściej zgłaszały dolegliwości żołądkowe i jelitowe. Kurację przerwało albo zmniejszyło dawkę podobnie wielu uczestników w obu grupach: 6,2% przy cytyzynie i 4,6% przy placebo.

Te liczby dobrze pokazują, jak trudno rzucić palenie. Nawet w grupie z lekiem ponad 9 na 10 osób nie wytrwało roku bez papierosa. Lek i placebo bezpłatnie dostarczył producent, który według autorów nie miał wpływu na przebieg badania ani na jego opis.

Nowa Zelandia: cytyzyna kontra plastry i gumy

Trzy lata później ten sam dziennik opublikował badanie z Nowej Zelandii. Wzięło w nim udział 1310 palaczy, którzy sami zadzwonili na krajową infolinię dla rzucających palenie. Losowo przydzielono ich do cytyzyny albo do nikotynowej terapii zastępczej, czyli plastrów z gumami lub pastylkami do ssania. Kuracja cytyzyną trwała niecały miesiąc, terapia zastępcza osiem tygodni. Cytyzynę wysyłano pocztą bezpłatnie, terapię zastępczą wydawano na tanie bony. Obie grupy mogły liczyć na krótkie wsparcie przez telefon.

Po miesiącu nie paliło 40% osób z grupy cytyzyny i 31% z grupy terapii zastępczej. Różnica na korzyść cytyzyny utrzymała się do szóstego miesiąca. Badanie ma jednak ograniczenia: uczestnicy wiedzieli, co dostali, a w głównym pomiarze sami deklarowali, że nie palą, bez potwierdzenia badaniem. W grupie cytyzyny częściej zgłaszano działania niepożądane, głównie nudności, wymioty i zaburzenia snu.

Australia: cytyzyna kontra wareniklina

W Australii 1452 dorosłych palaczy przydzielono losowo do cytyzyny albo do warenikliny, innego leku działającego na receptory nikotynowe. Kuracja cytyzyną trwała niecały miesiąc, wareniklina trzy miesiące, zgodnie z zaleceniami producentów. Wynik potwierdzano pomiarem tlenku węgla.

Pół roku bez papierosa wytrwało 11,7% osób z grupy cytyzyny i 13,3% z grupy warenikliny. Badacze chcieli sprawdzić, czy cytyzyna nie wypada gorzej od warenikliny, i tego nie wykazali. W grupie cytyzyny uczestnicy zgłaszali za to mniej działań niepożądanych.

Przegląd Cochrane z 2023 roku

Cochrane to międzynarodowa organizacja, która zbiera i ocenia badania na dany temat. Jej przegląd z 2023 roku objął 75 badań z udziałem ponad 45 tysięcy osób i dotyczył dwóch leków działających jak częściowi agoniści receptorów nikotynowych: cytyzyny i warenikliny. Najważniejsze wnioski dotyczące cytyzyny:

• Wobec placebo (4 badania, 4623 osoby) rzucało więcej osób, w zbiorczym wyniku mniej więcej o 30% więcej niż przy placebo. Pewność oceniono jako umiarkowaną, bo wyniki poszczególnych badań mocno się różniły;
• Poważnych zdarzeń niepożądanych nie było wyraźnie więcej niż przy placebo, ale pewność tego wyniku jest niska. Danych o poważnych zdarzeniach sercowych i neuropsychiatrycznych przy cytyzynie autorzy nie znaleźli wcale;
• W bezpośrednich porównaniach z warenikliną (2 badania, 2131 osób) nieco więcej osób rzuciło palenie przy wareniklinie, a nieco mniej poważnych zdarzeń niepożądanych odnotowano przy cytyzynie. Oba wyniki są nieprecyzyjne: zakres możliwych wartości obejmuje przewagę zarówno jednego, jak i drugiego leku.

Autorzy przeglądu uważają, że potrzebne są kolejne porównania, także różnych dawek i długości kuracji. W amerykańskim badaniu ORCA-2 sprawdzano na przykład kurację sześcio- i dwunastotygodniową z innym dawkowaniem niż dotychczasowe.

Cytyzyna, wareniklina i nikotynowa terapia zastępcza: czym się różnią?

Cytyzyna i wareniklina to leki, które działają na receptory nikotynowe, nie dostarczając nikotyny. Nikotynowa terapia zastępcza działa inaczej: podaje nikotynę bez dymu i substancji smolistych, żeby złagodzić odstawienie. Wszystkie trzy metody, obok bupropionu, wymienia w zaleceniach z 2024 roku Światowa Organizacja Zdrowia.

Kategorie dostępności podano według Rejestru Produktów Leczniczych w stanie na 9 października 2026 roku. Bupropion, czwarty lek z listy WHO, jest w Polsce wydawany wyłącznie na receptę.

Dlaczego z badań nie da się ułożyć rankingu

Wyniki cytyzyny i warenikliny wobec placebo pochodzą z różnych badań, prowadzonych na innych grupach palaczy, z innym wsparciem i innym sposobem sprawdzania abstynencji. Zestawianie ich liczb obok siebie byłoby mylące. Bezpośrednich porównań jest niewiele, a te opisane wyżej dały różne wyniki, każdy z własnymi ograniczeniami.

Metodę dobiera się więc do konkretnej osoby. Lekarz bierze pod uwagę choroby serca i naczyń, ciążę lub jej planowanie, choroby psychiczne, przyjmowane leki i to, co działo się przy wcześniejszych próbach rzucenia.

Skutki uboczne i przeciwwskazania: co mówi charakterystyka leku?

Najczęstsze działania niepożądane cytyzyny dotyczą układu pokarmowego, snu i nastroju. Zwykle są łagodne lub umiarkowane i pojawiają się na początku kuracji. Leku nie stosuje się przy części chorób serca, po niedawnym udarze, w ciąży i w czasie karmienia piersią.

Najczęstsze dolegliwości

Charakterystyka leku wymienia sporo objawów zgłaszanych w badaniach klinicznych bardzo często, czyli u co najmniej 1 na 10 osób:

• suchość w ustach, nudności, wymioty, biegunka lub zaparcia, zgaga, zmiany smaku, bóle brzucha;
• bóle i zawroty głowy, rozdrażnienie, wahania nastroju, lęk, kłopoty ze snem (bezsenność albo senność, nietypowe sny, koszmary);
• przyspieszone bicie serca i podwyższone ciśnienie tętnicze;
• większy apetyt i przyrost masy ciała;
• wysypka, bóle mięśni, męczliwość.

Część tych dolegliwości może wynikać z samego odstawienia papierosów, a nie z leku. Charakterystyka zaznacza to wprost. Podaje też, że w badaniach z powodu działań niepożądanych leczenie przerywało od 6 do 15,5% uczestników, czyli podobnie jak w grupach przyjmujących placebo.

Kto nie powinien przyjmować cytyzyny

Według charakterystyki cytyzyny nie wolno stosować:

• przy niestabilnej dławicy piersiowej, czyli bólach w klatce piersiowej, które pojawiają się nagle lub nasilają;
• po niedawno przebytym zawale serca lub udarze mózgu;
• przy istotnych zaburzeniach rytmu serca;
• w ciąży i w czasie karmienia piersią;
• przy uczuleniu na substancję czynną lub którykolwiek składnik leku.

Ostrożność zalecana jest m.in. przy chorobie wieńcowej, niewydolności serca, nadciśnieniu tętniczym, miażdżycy i innych chorobach naczyń obwodowych, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, refluksie, nadczynności tarczycy, cukrzycy, schizofrenii oraz przy guzie chromochłonnym, czyli rzadkim guzie nadnerczy wydzielającym hormony podnoszące ciśnienie. Leku nie zaleca się osobom poniżej 18. i powyżej 65. roku życia ani osobom z zaburzeniami pracy nerek lub wątroby, bo doświadczenie kliniczne w tych grupach jest za małe.

Nastrój, inne leki i antykoncepcja

Obniżony nastrój, a rzadko także myśli i próby samobójcze, mogą być objawem odstawienia nikotyny, z lekiem albo bez niego. Rzucanie palenia może też zaostrzyć istniejącą chorobę psychiczną, na przykład depresję. Osoby leczone psychiatrycznie powinny więc planować rzucanie razem z lekarzem. Myśli samobójcze wymagają pomocy od razu, pod numerem alarmowym 112.

Cytyzyny nie łączy się z lekami przeciwgruźliczymi. Kobiety w wieku rozrodczym powinny w trakcie kuracji stosować skuteczną antykoncepcję. Nie wiadomo, czy cytyzyna osłabia działanie tabletek antykoncepcyjnych, dlatego przy antykoncepcji hormonalnej charakterystyka zaleca dodatkowo metodę mechaniczną, np. prezerwatywę.

Samo rzucenie palenia zmienia z kolei działanie części leków. Dym tytoniowy przyspiesza w wątrobie rozkład m.in. teofiliny, klozapiny i ropinirolu. Po odstawieniu papierosów ich stężenie we krwi może wzrosnąć, co lekarz powinien wziąć pod uwagę przy dawkowaniu.

Cytyzyna na receptę czy bez? Status w Polsce

W Polsce zarejestrowane są zarówno produkty z cytyzyną wydawane bez recepty, jak i takie, które apteka wyda tylko na receptę. Substancja i lista przeciwwskazań są w obu przypadkach te same.

Co pokazuje rejestr

Rejestr Produktów Leczniczych to publiczna baza leków dopuszczonych do obrotu w Polsce. 9 października 2026 roku figurowało w nim 17 produktów z cytyzyną. 11 miało kategorię OTC, czyli wydaje się je bez przepisu lekarza, a 6 kategorię Rp, czyli wyłącznie na receptę. Są wśród nich tabletki (w tym powlekane), kapsułki twarde i roztwór doustny.

Kategoria nie jest przypisana raz na zawsze. Decyzją prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych od 22 maja 2024 roku jeden z produktów z cytyzyną, wcześniej wydawany bez recepty, wydaje się tylko na receptę. Wpis w rejestrze oznacza pozwolenie na sprzedaż. Nie mówi, czy dany produkt jest akurat w aptece.

Dlaczego warto porozmawiać z lekarzem

Kategoria bez recepty oznacza, że lek można kupić bez wizyty, ale nie zmienia listy przeciwwskazań. Kilka spraw trudno ocenić samemu:

• czy przebyty zawał, zaburzenia rytmu serca albo nadciśnienie wykluczają kurację lub wymagają większej ostrożności;
• czy przyjmowane leki, np. psychiatryczne albo teofilina, wymagają kontroli po rzuceniu palenia;
• czy w historii są depresja lub inna choroba psychiczna, przy których rzucanie warto zaplanować z lekarzem prowadzącym;
• jaka antykoncepcja będzie potrzebna w trakcie kuracji;
• co zrobić, jeśli kuracja się nie uda, i czy w takiej sytuacji nie sprawdzi się inna metoda.

Przy produkcie bez recepty pierwszą osobą do rozmowy bywa farmaceuta. O samym rzucaniu palenia można też porozmawiać z Telefoniczną Poradnią Pomocy Palącym, którą prowadzi ten sam warszawski Narodowy Instytut Onkologii. Sam lek nie wystarczy. Przy rzucaniu palenia liczy się też wsparcie i plan na chwile, w których ręka odruchowo sięga po papierosa.

Najczęściej zadawane pytania

Czy cytyzyna to suplement albo lek ziołowy?

Nie. Pochodzi z rośliny, ale jest zarejestrowanym produktem leczniczym z charakterystyką, wskazaniami, przeciwwskazaniami i listą działań niepożądanych. Zawiera samą substancję w odmierzonej ilości, a nie wyciąg z całej rośliny.

Czy w trakcie kuracji można używać e-papierosa z nikotyną?

Charakterystyka ostrzega, że łączenie cytyzyny z paleniem albo z innymi produktami zawierającymi nikotynę może nasilić działania niepożądane nikotyny. Celem leczenia jest trwałe odstawienie wszystkich produktów z nikotyną. Jeśli ktoś nie wyobraża sobie rzucenia e-papierosa w tym samym czasie, warto omówić to z lekarzem przed rozpoczęciem kuracji.

Czy po cytyzynie się tyje?

Większy apetyt i przyrost masy ciała są w charakterystyce na liście działań niepożądanych zgłaszanych bardzo często. Apetyt rośnie jednak także po rzuceniu palenia bez leków, więc trudno rozdzielić te dwa wpływy. Jeśli waga jest dla kogoś ważnym powodem obaw, warto powiedzieć o tym lekarzowi.

Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani farmaceutą. Nie podaje dawkowania ani schematu przyjmowania leku. O wyborze metody rzucania palenia i ewentualnym leku decyduje lekarz po ocenie stanu zdrowia, przeciwwskazań i przyjmowanych leków. Przed zastosowaniem każdego leku należy przeczytać ulotkę. W sytuacji zagrożenia życia należy dzwonić pod numer 112.